როგორ მოვიძიოთ სამეცნიერო სტატიები და ელექტრონული წიგნები უფასოდ

თუ სასწავლო დავალების, საკურსო/სადიპლომო ნაშრომის ან ყოველდღიური კვლევითი საქმიანობისთვის სამეცნიერო სტატიები და ელექტრონული წიგნები გჭირდებათ, შესაძლოა, ბევრ მათგანზე წვდომა ფასიანი იყოს. სრული ტექსტის მოპოვება შესაძლებელია უფასო და კანონიერი წყაროების, მაგალითად, თქვენი უნივერსიტეტის ბიბლიოთეკის მეშვეობით. უნივერსიტეტები იწერენ წვდომას ლიტერატურის მონაცემთა ბაზებზე - იქნება ეს ბიბლიოგრაფიული უნივერსალური ბაზები, როგორიცაა Web of Science და Scopus (რომლებიც წყაროების ინდექსებს შეიცავს), თუ Jstor და ScienceDirect (რომლებიც სრულ ტექსტებს გვთავაზობენ) და სხვა. დაიწყეთ მარტივი ნაბიჯებით, რომლებიც, როგორც წესი, ეფექტიანია.

გახსენით ბრაუზერში Google Scholar (სრულიად უფასო სერვისი). შეიყვანეთ ნაშრომის სათაური ან საკვანძო სიტყვები ან ავტორის სახელი (თუ კონკრეტულ ავტორს ეძებთ). ძიების შედეგების გვერდზე, თითოეული ჩანაწერის მარჯვენა მხარეს, მოძებნეთ PDF-ფაილის ბმული. სისტემა გადაგიყვანთ იმ რესურსზე, სადაც აღნიშნული დოკუმენტია განთავსებული.

ნახ. 1. Google Scholar-ის ძიების შედეგები

დააწკაპუნეთ ბმულზე დოკუმენტის გასახსნელად და, თუ უფასო ასლი ხელმისაწვდომია, გადმოიწერეთ იგი. ბევრი შედეგის ქვემოთ დაინახავთ წარწერას „All versions“ („ყველა ვერსია“ - იხ. ნახ. 1). მასზე დაწკაპუნებისას გამოჩნდება სია, რომელიც მოიცავს უნივერსიტეტების რეპოზიტორებში, პრეპრინტების სერვერებსა თუ ავტორთა პირად გვერდებზე განთავსებულ ვერსიებს. აირჩიეთ თქვენთვის საჭირო ვერსია და გადმოიწერეთ. ამ მეთოდით შესაძლებელია სხვადასხვა სამეცნიერო სფეროში გამოქვეყნებული უახლესი ნაშრომების უფასო ვერსიების პოვნა. ლიტერატურის ძიებისას ეს მეთოდი პირველივე ნაბიჯად გამოიყენეთ, რადგან ის მილიონობით დოკუმენტს მოიცავს და დამატებითი ინსტრუმენტების გარეშე პოულობს კანონიერ, ღია წვდომის მქონე ასლებს.

დააინსტალირეთ Unpaywall-ის გაფართოება (Unpaywall არის დაახლოებით 60 მილიონი უფასო სამეცნიერო სტატიის ღია მონაცემთა ბაზა) თქვენს ბრაუზერში:  ინსტალაციის შემდეგ ინსტრუმენტი ფონურ რეჟიმში მუშაობს. როდესაც გამომცემლის ვებგვერდზე ფასიან სტატიას მოძებნით, ეკრანზე გამოჩნდება მწვანე, „განბლოკილი“ გრაფიკული სიმბოლო. ინსტრუმენტი ავტომატურად მოიძიებს და გახსნის სტატიის კანონიერ, უფასო ვერსიას რეპოზიტორიიდან ან ღია არქივიდან. ანალოგიურად მუშაობს Open Access Button-ის გაფართოებაც. ორივე ინსტრუმენტი გამომცემლებისა და რეპოზიტორიების მილიონობით ჩანაწერს ამოწმებს. შესაძლებელია ისინი მუდმივად ჩართული გქონდეთ ინტერნეტში მუშაობისას - ამ შემთხვევაში, უფასო ასლები ავტომატურად გამოჩნდება და დამატებითი ძიება აღარ დაგჭირდებათ.

ჯანდაცვის, ბიომედიცინისა და საბუნებისმეტყველო შემსწავლელი მეცნიერებების შემთხვევაში, შეგიძლიათ პირდაპირ ეწვიოთ PubMed Central-ს და მოძიება განახორციელოთ სათაურის ან საკვანძო სიტყვების მიხედვით. გვერდითა პანელზე გამოიყენეთ ფილტრი „უფასო სრული ტექსტი“ (free full-text). შედეგები, რომლებსაც თან ახლავს უფასო წვდომის ბმული, მიგიყვანთ დოკუმენტის სრულ ვერსიამდე (PDF ან HTML ფორმატში). არქივი მილიონობით სტატიას მოიცავს, რადგან კვლევების მრავალი დამფინანსებელი მოითხოვს ნაშრომის საბოლოო ვერსიის საჯაროდ განთავსებას - და ეს პლატფორმა ამისთვის საუკეთესო ადგილია. სულ რამდენიმე წუთში შეგიძლიათ ჩამოტვირთოთ ყველაფერი, რაც გჭირდებათ მეთოდოლოგიის აღწერის გასაცნობად ან თეორიული საფუძვლების შესასწავლად. 

ფიზიკის, მათემატიკის, კომპიუტერული მეცნიერებებისა და მათთან დაკავშირებულ დარგებში შეგიძლიათ გამოიყენოთ arXiv  - პლატფორმა, რომელიც უფასო გავრცელებისა და ღია წვდომის არქივის ფუნქციას ასრულებს. ძიება შესაძლებელია სათაურის, ავტორის ან კატეგორიის მიხედვით. აქ ნახავთ ნაშრომებს, რომლებიც ხელმისაწვდომია უფასო „პრეპრინტების“ (წინასწარი პუბლიკაციების) სახით. ხშირ შემთხვევაში, ავტორები მოგვიანებით იმავე ნაშრომს სამეცნიერო ჟურნალებშიც აქვეყნებენ (თუ ეს ჟურნალის პოლიტიკას არ ეწინააღმდეგება), თუმცა arXiv-ზე განთავსებული ვერსია უკვე შეიცავს ძირითად შედეგებსა და მეთოდოლოგიას, რომლებიც შეგიძლიათ თქვენი კვლევისთვის გამოიყენოთ. ბიოლოგიისა და მედიცინის სფეროებისთვისაც არსებობს მსგავსი პრეპრინტ-სერვერები; მათ გამოყენებას განსაკუთრებით მაშინ აქვს აზრი, როდესაც საქმე ეხება სწრაფად განვითარებად თემებს და დრო გადამწყვეტ როლს თამაშობს.

ასევე, შეგიძლიათ მოიძიოთ ინფორმაცია „ღია წვდომის ჟურნალების დირექტორიაში“ (Directory of Open Access Journals), რომელიც დაახლოებით 15 000 რეცენზირებად ჟურნალს და 14 მილიონამდე ჩანაწერს აერთიანებს (წვდომა უფასოა). შეიყვანეთ თქვენთვის საინტერესო თემა ან საკვანძო სიტყვები, დაათვალიერეთ შესაბამისი ჟურნალები ან მოძიება მათ ტექსტებზე განახორციელეთ. ყველა სრული ტექსტი ხელმისაწვდომია სისტემაში ავტორიზაციის გარეშე. ამ წყაროების ციტირება სანდოა, რადგან დირექტორიაში მოხვედრამდე ჟურნალები ხარისხის შემოწმებას გადიან. თუ უფრო ფართო მასშტაბის ძიება გსურთ, გამოიყენეთ CORE  - პლატფორმა, რომელიც აერთიანებს ღია წვდომის ნაშრომებს ათასობით უნივერსიტეტისა და თემატური რეპოზიტორიიდან. ერთი ძიების შედეგად მიიღებთ პირდაპირ ბმულებს PDF ფაილებზე. დამატებითი რესურსების მოსაძიებლად (მათ შორის „ნაცრისფერი ლიტერატურისა“ და ციტირების კონტექსტისთვის) შეგიძლიათ გამოიყენოთ აკადემიური საძიებო სისტემა BASE ან ხელოვნურ ინტელექტზე დაფუძნებული Semantic Scholar - მიუთითეთ ნაშრომის სათაური, განმარტეთ, რომ მას თქვენი სტუდენტური ან სადოქტორო კვლევისთვის იყენებთ, და ითხოვეთ ასლი პირადი კვლევითი მიზნებისთვის. ამავე მიზნით, შეგიძლიათ გამოიყენოთ Researchgate რესურსი. ავტორები, როგორც წესი, აგზავნიან ფაილს, რადგან ეს სამეცნიერო კომუნიკაციის ჩვეულებრივ ნაწილად ითვლება. თქვენ მიიღებთ PDF-ფაილს რამდენიმე დღეში და შეძლებთ მუშაობის გაგრძელებას. 

დარჩენილ მასალას თქვენი უნივერსიტეტის ბიბლიოთეკა უზრუნველყოფს. შედით ბიბლიოთეკის ვებგვერდზე თქვენი სტუდენტური ან თანამშრომლის მონაცემებით (როგორც წესი, უნივერსიტეტის ელფოსტით) და მოძებნეთ სასურველი სტატია ან ელექტრონული წიგნი კატალოგსა თუ საძიებო სისტემაში. სისტემა გამოაჩენს სრული ტექსტის ხელმისაწვდომ ბმულებს; დააწკაპუნეთ მათზე, რათა წაიკითხოთ მასალა ეკრანზე ან ჩამოტვირთოთ (თუმცა ჩამოტვირთვა ხშირ შემთხვევაში შესაძლებელი არ არის). თუ უნივერსიტეტის ტერიტორიის გარეთ იმყოფებით, სისტემაში შესვლისას თქვენი მოთხოვნა ბიბლიოთეკის პროქსი-სერვერის გავლით გადაიცემა. შედეგად, გამომცემლები და მონაცემთა ბაზების მფლობელები თქვენ ისე აღგიქვამენ, თითქოს უნივერსიტეტში იმყოფებოდეთ, და წვდომის უფლებასაც გაძლევენ. ეს პროცედურა მხოლოდ ერთხელ უნდა გაიაროთ; შემდგომში, გარკვეული პერიოდის განმავლობაში, ყოველი სესიისას შეგიძლიათ გამოიყენოთ იგივე მონაცემები.

დააკონფიგურირეთ Google Scholar-ი ისე, რომ ის თქვენს ბიბლიოთეკასთან იყოს დაკავშირებული. გახსენით Scholar-ის პარამეტრები (Settings), აირჩიეთ პუნქტი „ბიბლიოთეკის ბმულები“ (Library links) და მოძებნეთ თქვენი უნივერსიტეტის სახელი. აირჩიეთ შესაბამისი ვარიანტი და შეინახეთ ცვლილებები (ნახ. 2). ამის შემდეგ, ძიების შედეგების გვერდზე, ბევრ პუბლიკაციასთან ერთად გამოჩნდება ბიბლიოთეკის წვდომის ბმულიც. დააწკაპუნეთ მასზე, საჭიროების შემთხვევაში გაიარეთ ავტორიზაცია და გახსენით გამოწერით გათვალისწინებული ვერსია. Google Scholar-ისა და ბიბლიოთეკის ბმულების ერთობლივი გამოყენება მნიშვნელოვნად ამცირებს ლიტერატურის მიმოხილვისთვის საჭირო დროს.

ნახ. 2. Google Scholar-ისა და ბიბლიოთეკის ბმულების კომბინაცია

თუ ბიბლიოთეკაში არ მოიძებნება სასურველი მასალა, შეგიძლიათ ისარგებლოთ „ბიბლიოთეკათშორისი აბონემენტის“ (interlibrary loan) მომსახურებით. ამისთვის ბიბლიოთეკის სპეციალური ფორმის მეშვეობით გააგზავნეთ მოთხოვნა, რომელშიც მითითებული იქნება წყაროს სრული ბიბლიოგრაფიული მონაცემები. ბიბლიოთეკის თანამშრომლები მოიძიებენ სტატიას ან წიგნის თავს პარტნიორ დაწესებულებაში. მასალა თქვენთან მოვა PDF ფაილის ან სკანირებული ასლის სახით, რამდენიმე დღის ვადაში და სრულიად უფასოდ. ეს სერვისი განსაკუთრებით სასარგებლოა ძველი ან სპეციალიზებული მასალების მოსაძიებლად, რომლებიც არ შედის ბიბლიოთეკის ძირითად გამოწერებში.

ბიბლიოთეკის კატალოგში შესაძლოა ათასობით ელექტრონული წიგნი იყოს წარმოდგენილი. მოძებნეთ მასალა სათაურის ან თემატიკის მიხედვით, გახსენით ჩანაწერი, წაიკითხეთ ტექსტი ეკრანზე ან, ლიცენზიის პირობების შესაბამისად, ჩამოტვირთეთ ცალკეული თავები თუ მთლიანი წიგნი. ბევრი ბიბლიოთეკა ასევე უზრუნველყოფს წვდომას ისეთ პლატფორმებზე, რომლებიც სთავაზობენ რეცენზირებულ პუბლიკაციებს საბუნებისმეტყველო, სოციალურ და ჰუმანიტარულ მეცნიერებებში. მასალების ჩამოტვირთვა (PDF ფორმატში) ან ონლაინ წაკითხვა შესაძლებელია სრულიად უფასოდ. ეს წყაროები მოიცავს სასწავლო კურსებისთვის საჭირო ლიტერატურის უმეტეს ნაწილს და წარმოადგენს დამხმარე მასალას სადოქტორო ნაშრომებზე მუშაობისთვის.

ყოველდღიურ საქმიანობაში სასურველია სხვადასხვა ინსტრუმენტის კომბინირებული გამოყენება. დავუშვათ, ამზადებთ ნაშრომს დაწყებით განათლებაში ტექნოლოგიების გამოყენების შესახებ. ძიებას იწყებთ Google Scholar-ში, სადაც შეგყავთ თემატური საკვანძო სიტყვები. შედეგებში ჩნდება ბმულები ბოლო პერიოდის კვლევებზე (PDF ფორმატში). აინსტალირებთ Unpaywall-ს და ხსნით საინტერესო სტატიას, რომელზე წვდომაც, წესით, ფასიანი უნდა იყოს; თუმცა, მწვანე ღილაკი საშუალებას გაძლევთ, მოიპოვოთ ნაშრომის ხელნაწერი ვერსია ინსტიტუციური რეპოზიტორიიდან. შემდეგ ამოწმებთ ERIC-ს - განათლების სფეროსთვის განკუთვნილ უფასო დოკუმენტების ბაზას - და ჩამოტვირთავთ საჭირო მასალებს. თუ რომელიმე წიგნის თავი აკლია, შედიხართ უნივერსიტეტის ბიბლიოთეკის სისტემაში, პოულობთ ელექტრონულ წიგნს და კითხულობთ ან ჩამოტვირთავთ სასურველ თავს. დარჩენილი ხარვეზის შევსება შესაძლებელია „ბიბლიოთეკათშორისი აბონემენტის“ (interlibrary loan) მეშვეობით. დღის ბოლოს თქვენს კომპიუტერში უკვე თავმოყრილია წყაროების სრული კრებული. 

კიდევ ერთი გავრცელებული ამოცანაა სისტემატური ძიება ბიოლოგიის დარგში. თავდაპირველად ხსნით PubMed Central-ს და ირჩევთ ფილტრს „სრული ტექსტი უფასოდ“ (free full text), რითაც იღებთ წვდომას ძირითად სამეცნიერო ნაშრომებზე. შემდეგ გადადიხართ Google Scholar-ში დამატებითი ციტირებების მოსაძიებლად და მიჰყვებით PDF ბმულებს. Unpaywall-ი კი პოულობს გამომცემლის გვერდებზე არსებულ, მაგრამ საჯაროდ ხელმიუწვდომელ ვერსიებს. უახლესი კვლევითი შედეგების გაცნობა შესაძლებელია bioRxiv-ის (ბიოლოგიის დარგის პრეპრინტების სერვერი) მეშვეობით. უნივერსიტეტის ბიბლიოთეკის სისტემაში შესვლით გეხსნებათ წვდომა იმ ჟურნალებზე, რომლებზეც თქვენს უნივერსიტეტს გამოწერა აქვს გაფორმებული. ეს პროცესი უცვლელია, მიუხედავად იმისა, ბიბლიოთეკაში თუ მის მიღმა. 

გამოიმუშავეთ მარტივი ჩვევა: როგორც კი იპოვით სასარგებლო წყაროს, დაუყოვნებლივ შეიტანეთ ის ბიბლიოგრაფიულ მენეჯერში (მაგალითად, Mendeley-ში). მიუთითეთ, სად არის ხელმისაწვდომი უფასო PDF ვერსია ან როგორ შეიძლება მასზე წვდომა ბიბლიოთეკის მეშვეობით. თუ მომავალში, სხვა ძიებისას, იგივე ნაშრომი კვლავ გამოჩნდება, თქვენ მას მყისიერად გახსნით. დროთა განმავლობაში, ეს კოლექცია გადაიქცევა თქვენს პირად ბიბლიოთეკად, რომელიც მოიცავს როგორც ღია, ისე ლიცენზირებულ მასალებს. 

ეს ნაბიჯები ეფუძნება უნივერსიტეტების, დახურული და ღია წვდომის ორგანიზაციების მიერ მართულ დამკვიდრებულ სერვისებს. Google Scholar აინდექსირებს სამეცნიერო ღია ქსელს გლობალურად. Unpaywall და მსგავსი ინსტრუმენტები მხოლოდ ლეგალურ ღია ვერსიებს აგროვებს. PubMed Central და arXiv მოქმედებენ საჯარო მანდატებით. უნივერსიტეტის ბიბლიოთეკები მოლაპარაკებებს აწარმოებენ გამოწერებსა და პროქსი წვდომაზე რეგისტრირებული სტუდენტებისა და უნივერსიტეტის პერსონალისთვის. ბიბლიოთეკათშორისი ლიტერატურის სესხების ქსელები დოკუმენტებს ფორმალური შეთანხმებების საფუძველზე ცვლიან. შედეგად, თქვენ მიიღებთ სტაბილურ და სწრაფ წვდომას თქვენთვის საჭირო ლიტერატურაზე გადახდის ან შეფერხების გარეშე.

ორიგინალური სტატია დაწერილია ინგლისურ ენაზე და ქართულად თარგმნილია Google translate დახმარებით რის შემდეგ დარედაქტირდა.

ავტორის შესახებ: თეიმურაზ ყანჩელი ივანე ჯავახიშვილის სახელობის თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის ბიბლიოთეკის ელექტრონული რესურსების განყოფილების ხელმძღვანელია. მისი პროფესიული ინტერესები მოიცავს ხელოვნური ინტელექტის გამოყენებას აკადემიურ კვლევაში, ციფრული ბიბლიოთეკის მომსახურებაში, ელექტრონულ სამეცნიერო რესურსებსა და სამეცნიერო პუბლიკაციებში. დამატებითი რესურსები: [ხელოვნური ინტელექტი უმაღლეს განათლებაში, პროფესიული პროფილი.]

#სამეცნიერო_სტატიები #უფასო_ელექტრონული_წიგნები #უნივერსიტეტის_ბიბლიოთეკა #ღია_წვდომა #GoogleScholar #Unpaywall #PubMedCentral #arXiv #DOAJ #ბიბლიოთეკათშორისი_აბონემენტი #სტუდენტური_კვლევა #სადოქტორო_სწავლება #აკადემიური_რესურსები #უფასო_სამეცნიერო_ნაშრომები #წვდომა_ბიბლიოთეკაზე